Article on other languages:
- Biologie
- Biologie
- ሥነ_ሕይወት
- Biolochía
- علم_الأحياء
- Bioloxía
- Biologiya
- Биология
- Biologie
- Биология
- জীববিজ্ঞান
- Bevoniezh
- Biologija
- ᨅᨗᨕᨚᨒᨚᨁᨗ
- Biologia
- Bioloyia
- Biologia
- Ayatiyat
- Biologie
- Biologijô
- Биологи
- Bioleg
- Biologi
- Biologie
- Biyoloci
- ދިރުމާބެހޭ_އިލްމު
- Βιολογία
- Biology
- Biologio
- Biología
- Bioloogia
- Biologia
- Biulohia
- زیستشناسی
- Biologia
- Lívfrøði
- Biologie
- Biologia
- Biologjie
- Biology
- Bitheolaíocht
- Bith-eòlas
- Bioloxía
- Bea-oaylleeaght
- Sâng-vu̍t-ho̍k
- Kālaimeaola
- ביולוגיה
- जीव_विज्ञान
- Biologija
- Biologija
- Biyoloji
- Biológia
- Biologia
- Biologi
- Biologie
- Biologio
- Líffræði
- Biologia
- ᐆᒪᔅᓱᓯᖃᕐᑐᓕᕆᓂᖅ/umasusirkartuliriniq
- 生物学
- mivyske
- Biologi
- ბიოლოგია
- Biologiya
- Биология
- Uumassuseqartulerineq
- ជីវវិទ្យា
- ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ
- 생물학
- علم_حیاتیات
- Bywonieth
- Biologia
- Biolojiya
- Biologie
- Biologie
- Biulugía
- ຊີວະສາດ
- Biologija
- Bioloģija
- Биологија
- ജീവശാസ്ത്രം
- Биологи
- Biologi
- Bijoloġija
- ဇီဝဗေဒ
- Биологиясь-эриеньсодамось
- Yōlizmatiliztli
- Biologgia
- Biologie
- जीवशास्त्र
- Biologie
- Biologi
- Biologi
- Biologia
- Biologie
- Biologia
- Биологи
- Biologia
- Biiolojii
- Biologia
- ژونپوهنه
- Biologia
- Kawsay_yachay
- Biologie
- Биология
- जीवशास्त्रं
- Biologia
- Bioluggìa
- Biology
- Biologija
- Biology
- Biológia
- Biologija
- Paiolo
- Bayoloji
- Biologjia
- Биологија
- Ibhayoloji
- Biologie
- Biologi
- Biologi
- Biolojia
- உயிரியல்
- జీవ_శాస్త్రము
- Биология
- ชีววิทยา
- ባዮሎጂ
- Biyolohiya
- Biyoloji
- Biologí
- Біологія
- حیاتیات
- Biologiya
- Biołogia
- Sinh_học
- Lifav
- Biyolohiya
- Биолог
- IBayoloji
- ביאלאגיע
- Biologie
- 生物学
 |
del.icio.us |
 |
Digg |
 |
Furl |
 |
|
 |
Rojo |
| Add to OnlyWire |
 |
 |
 |
 |
Биология(грекше βιολογία - βίος, bios, "өмір"; және λόγος, logos, "ғылым") - жаратылыстану ғылымдарының бір саласы. Тірі организмдерді және олардың қоршаған ортамен арақатынасын зерттейтін ғылым. Биология жанды нәрселерде тіршіліктің барлық көріністерімен айналысады. Биология ғылымы тірі организмдердің құрылысын, функциясын, өсіп-жетілуін, шығу-тегін, эволюциясы мен Жер бетінде таралуын қарастырады. Бұл ғылым организмдердің классификациясын жасап оларды суреттейді, олардың функцияларына үңіледі, түрлердің қалай пайда болатынын сипаттаумен қатар организмдердің бір-бірімен қатынасын және табиғи ортасымен арақатынасын зерттейді. Қазіргі биологияның негізін, оның барлық тармақтарын біріктіретін төрт принцип құрайды: жасуша теориясы, эволюция, генетика және гомеостаз.
ХІХ ғасырда ғалымдар барлық тірі организмдерге ортақ негізгі қасиеттердің бар екенін анықтайды. Міне дәл осы кезеңнен бастап биологияының өз алдына дербес ғылым ретінде дамуы басталады. Қазіргі таңда әлемдегі мектептер мен ЖОО-ларда биология міндетті пәнге айналды және жыл сайын биология мен медицина журналдарында миллиондаған мақалалар жарық көруде.[1]
Көптеген биологиялық ғылымдар өздеріне тән ерекшеліктері бар арнайы ілімдер. Әдеттегідей олар зерттелетін тірі организмдерге байланысты ботаника - өсімдіктер ғылымы, зоология - жануарлар ғылымы және микробиология - микроорганизмдер ғылымы болып жіктеледі. Биология салалары одан әрі қарай организмдердің зерттелу ауқымдылығы мен зерттеу әдістеріне қарай бөлінеді. Олар - биохимия - тіршіліктің химиялық негізі ілімі; молекуляр биология - биологиялық молекулалар жүйелерінің бір-бірімен күрделі арақатынастарын зерттейді; жасуша биологиясы - барлық жанды нәрселердің құрушы бөлігі - жасушаны зерттейді;физиология - организмнің ұлпалары мен мүшелерінің химиялық және физикалық функциясын қарастырады; және экология - әртүрлі организмдердің қоршаған орталарымен байланысын саралайтын ілім.
Мазмұны |
Қазіргі биологияның негіздері
Қазірде биологияның барлық тармақтарын біріктіретін бес принцип бар.[2]:
- Жасуша теориясы. Жасушаға қатысы бар нәрсенің бәрін зерттейтін ілім. Барша тірі организмдер ең кемінде бір жасушадан,күллі жандылардағы функциялаудың бірлігінен, тұрады. Сонымен қатар барлық тірі организмдерде жасушаның маңызды механизмдері мен химиясы ұқсас келеді және жаңа жасушалар тек бұрынғы жасушалардың бөлуінуінен пайда болады. Жасуша теориясы жасушалардың қалай пайда болатынын, қалай көбейетінін,қоршаған ортасымен қалай араласатынын, олардың қандай заттардан құралатынын, жасушаның құрамдас бөліктерінің қалай жұмыс атқаратынын және жасушаның басқа бөлімдерімен қалай қатынаста болатыны сияқты мәселелерді қамтиды.
- Эволюция. Популяциялардың тұқым қуалайтын қасиеттері ұрпақтан-ұрпаққа табиғи сұрыпталу мен генетикалық дрифт нәтижесінде өзгеріске ұшырайды.
- Ген теориясы. Тірі организмнің сипаттары мен белгілері геннің түпкі компонентінде - оның ДНҚ-сында генетикалық код түрінде жазылған. Және белгілі бір организмге тән сипаттар осы гендер арқылы бір ұрпақтан келесі ұрпаққа өтіп отырады. Барлық мәлімет генотиптен организмнің көзге байқалатын, яғни көрінетін физикалық немесе химиялық ерекшеліктері - фенотипте көрініс табады. Ген экспрессиясы арқылы пайда болған фенотип организмнің қоршаған ортасына қарай бейімделуі мүмкін. Алайда мұндай жағдайда жаңа мәлімет гендерге қарай кері бармайды. Гендер қоршаған ортаға жауап ретінде тек эволюция процессі арқылы өзгереді.
- Гомеостаз. Организмнің қоршаған ортаға қарамастан өзінің ішкі ортасын қалыпты жағдайын ұстап тұруға бағытталған физиологиялық процесс.
- Организмнің өзін-өзі ұстауы. Барлық жанды нәрселер стимул-жауап қасиетіне ие.
Жасуша теориясы
Жасуша тіршіліктің негізгі бірлігі. Жасуша теориясы бойынша барлық тірі организмдер бір немесе одан да көп жасушалардан құралады немесе олардың түзген заттарынан құралады. Мысалы, бақалшық, сүйек және тері. Жаңа жасуша алдыңғысынан жасуша бөлінуі арқылы пайда болады және көпжасушалы организмдердің денесіндегі әрбір жасуша ұрықтанған аналық жасушадан, яғни жалғыз бір жасушадан шығады. Бұған қоса жасуша организмдегі адам санасы жетпес зор процесстердің негізгі бөлігі саналады.[3]
Эволюция
Биологиядағы маңызды түсініктердің бірі тіршіліктің эволюция арқылы өзгеріп дамитындығы және қазіргі тіршіліктің барша түрінің ортақ тегінің болуында. Бұл алдыңғы секцияларда көрсетілген бірліктер мен процесстердің таңқаларлық ұқсастығына алып келді. 1809 жылы Жан-Баптист де Ламарк ғылыми лексиконға таныстырған эволюцияның негізін жарты ғасырдан соң Чарльз Дарвин қалады. Ч.Дарвин эволюцияның қозғаушы күші ретінде табиғи сұрыпталу процессін атап көрсетті. Альфред Уоллес те бұл теорияны жасаушылардың бірі ретін де танылады, себебі, ол зерттеу жұмыстары мен тәжірибелерде көмек көрсеткен екен. Дарвин түрлер табиғи сұрыпталу және жасанды сұрыпталу немесе селектив бридинг нәтижесінде дамиды деп тұжырым жасады. [4] Қазіргі теорияның жасалуында эволюциялық дамудың қосымша механизмі ретінде генетикалық дрифт қабылданды.
Дамып шыққан сан алуан түрлерінің қасиеттерін сипаттайтын түрлердің эволюциялық тарихы мен белгілі бір түрдің басқа әр түрге генеалогиялық туыстығы оның филогениясы деп аталады. Биологиядағы бір-біріне ұқсамайтын әдістемелер филогения туралы мәліметтер үшін таптырмас қайнар көз болып табылады. Олардың қатарына молекуляр биология я болмаса геномикада жасалатын ДНҚ тізбектерін салыстыру және палеонтологиядағы фосилдерді немесе көне организмдердің басқа да іздерін салыстыру бар. Биологтар эволюциялық қатынастарды филогенетика, фенетика және кладистика сияқты әдістерді қолдана отырып қалыптастырады және анализ жасайды. Тіршілік эволюциясындағы негізгі оқиғалардың қысқаша баяндамасы үшін эволюциялық уақытнаманы қараңыз.
ХІХ ғасырға дейін тіршілік формалары белгілі шарттар аясында спонтанды түрде пайда бола алуы мүмкін деген түсінік болды. Бұған Уильям Гарвей келіспеді және ол бұған "бар өмір жұмыртқадан" ( латыншадан "Omne vivum ex ovo") деген кәламмен қарсы шықты. Бұл қағида қазіргі биологияның түпкі негізі. Ол қарапайым ғана тілмен тіршіліктің үзілмейтін жалғастығын баяндаса керек.
Ген теориясы
Биологиялық форма мен функция мирастың негізгі бірлігі болып табылатын гендерден бастау алады және келесі ұрпаққа да осы гендер арқылы өтеді. Организмнің ішкі ортасына деген физиологиялық бейімділік оның гендерінде код түрінде жазулы болуы және оның ұрпағына тұқым қуалауы мүмкін емес. Сан алуан организмдер - бактериялар, өсімдіктер, жануарлар және саңырауқұлақтарда ДНҚ-ның көшірілу мен протеиндерге аударылу механизмдерінің бір-бірінен аумайтыны таңдай қақтырады. Мысалы, адам ДНҚ-сы салынған бактерия сәйкес протеиндерді түзеді.
Организмдегі немесе жасушадағы гендердің жиынтығы оның геномы болмақ. Ол бір я болмаса одан да көп хромосомаларда сақталады. Хромосома - организмге байланысты мыңдаған гендер код түрінде жазулы болатын жалғыз,ұзын ДНҚ шүйкесі. Ген белсендік танытқан жағдайда ДНҚ кодтары транскрипция арқылы геннің РНҚ көшірмесіне өтеді. Кейіннен рибосома РНҚ трансляциясын жасап құрамдас(структурал) протеин немесе каталитик протеин түзіп шығарады.
